Türkiye'de siyaset, ekonomi ve bürokrasi arasındaki ilişkiler yıllardır tartışılagelirken, son dönemde ortaya çıkan “holding paşaları”, “holding profesörleri” ve “holding bürokratları” kavramları, kamuoyunda yeni bir tartışma başlattı. Bu kavramlar, devletin kurumlarının özel sermaye gruplarıyla iç içe geçmesini ve liyakat yerine sadakatin öne çıktığı bir düzeni işaret ediyor. Uzmanlara göre, bu durum sadece ekonomik değil, aynı zamanda demokratik bir krizin de göstergesi.
Holding Paşaları: Askeri Vesayetten Sermaye Vesayetine
Soğuk Savaş döneminde askeri vesayetin gölgesinde şekillenen Türkiye siyaseti, 2000'li yıllardan itibaren yerini yavaş yavaş sermaye vesayetine bıraktı. Emekli askerlerin holding yönetim kurullarında görev alması, bir dönem “paşaların holdingleri” olarak anılan yapıların doğmasına yol açtı. Ancak son yıllarda bu ilişki tersine döndü: Artık holdingler, kendi çıkarlarını korumak için emekli paşaları ve üst düzey bürokratları bünyesine katıyor. Bu kişiler, devletle olan bağlantılarını kullanarak ihalelerde avantaj sağlıyor, düzenleyici kurumlar üzerinde baskı oluşturuyor. Kamu kaynaklarının özel şirketlere aktarılmasında kilit rol oynuyorlar.
Örneğin, son beş yılda birçok eski general ve amiral, savunma sanayi şirketlerinin yönetim kurullarına atandı. Bu atamalar, “milli güvenlik” gerekçesiyle meşrulaştırılsa da, aslında devletin savunma ihalelerinin belirli holdinglere peşkeş çekilmesinin önünü açıyor. Emekli paşalar, hem askeri bilgi birikimlerini hem de devlet içindeki bağlantılarını kullanarak şirketlere milyarlarca liralık kamu kaynağı sağlıyor.
Holding Profesörleri: Üniversitelerin Sermaye ile İmtihanı
Akademi dünyası da bu dönüşümden nasibini aldı. Bir zamanlar toplumun aydınlanma öncüsü olan üniversiteler, artık holdinglerin arka bahçesi haline geldi. “Holding profesörleri” olarak adlandırılan akademisyenler, sermaye gruplarının çıkarlarını savunan raporlar hazırlıyor, medyada şirket lehine yorumlar yapıyor ve hatta devlet politikalarını şekillendiriyor. Bu profesörler, genellikle holdinglerin finanse ettiği vakıf üniversitelerinde veya araştırma merkezlerinde görev alıyor. Yaptıkları yayınlar, bilimsel tarafsızlıktan uzak, şirket menfaatlerini önceleyen içerikler barındırıyor.
Örneğin, enerji alanında faaliyet gösteren büyük bir holding, kendi üniversitesini kurarak enerji politikaları üzerine raporlar hazırlatıyor. Bu raporlar, çevresel etkileri görmezden geliyor, kömür ve doğalgaz gibi fosil yakıtları teşvik ediyor. Bu tür akademik faaliyetler, kamuoyunun yanlış yönlendirilmesine ve çevre felaketlerine davetiye çıkarıyor. Ayrıca, bu profesörler, devletin bilim kurullarında yer alarak politikaların holdingler lehine şekillenmesine katkı sağlıyor.
Holding Bürokratları: Devletin İçindeki Truva Atları
Bürokrasi ise bu ilişkiler ağının en kritik halkasını oluşturuyor. Üst düzey bürokratlar, görevlerinden ayrıldıktan sonra holdinglerde danışman veya yönetici olarak işe başlıyor. Bu “döner kapı” mekanizması, devlet kurumlarının holdinglerin kontrolüne girmesine neden oluyor. Bürokratlar, görevdeyken holdinglere bilgi sızdırıyor, ihaleleri onların lehine düzenliyor, denetimleri engelliyor. Görevden ayrıldıktan sonra ise yüksek maaşlarla ödüllendiriliyorlar. Bu durum, kamu yararının göz ardı edilmesine ve yolsuzluğun kurumsallaşmasına yol açıyor.
Son yıllarda, birçok eski müsteşar, genel müdür ve daire başkanı, büyük holdinglerin yönetim kurullarında yer aldı. Bu kişiler, devletin imkanlarını kullanarak holdinglere avantaj sağladı. Örneğin, bir eski Enerji Bakanlığı müsteşarı, görevden ayrıldıktan hemen sonra büyük bir enerji şirketinin yönetim kuruluna atandı. Bu atama, kamuoyunda büyük tepki çekti ancak herhangi bir yaptırım uygulanmadı.
Tuz Koktu Değil, Tuz Kayboldu
Dilimizde utanmanın kaybolduğunu vurgulamak için kullandığımız “Tuz koktu” deyimi, artık yaşananları anlatmakta yetersiz kalıyor. Çünkü ortada kokan bir tuz değil, tamamen kaybolan bir tuz var. Kamu kaynakları, liyakat, adalet ve etik değerler holdinglerin kasasına akıtılırken, toplumun büyük bir kesimi bu duruma sessiz kalıyor. Ancak bu sessizlik, kader değil. Sivil toplum kuruluşları, bağımsız medya ve duyarlı vatandaşlar, bu düzeni sorgulamaya başladığında değişim mümkün olabilir.
Holding paşaları, holding profesörleri ve holding bürokratları, Türkiye'nin karşı karşıya olduğu yapısal sorunun sadece bir yüzü. Bu sorunun çözümü, güçler ayrılığının tesis edilmesi, yargının bağımsız olması ve kamu yönetiminde liyakatın hakim kılınmasından geçiyor. Aksi halde, “Tuz koktu” deyimini de tarihe gömeceğiz ve yerine “Tuz yok” demek zorunda kalacağız. Unutmayalım ki, demokrasiler sessiz çoğunluğun değil, aktif ve bilinçli vatandaşların omuzlarında yükselir.
