Fransa'da 1685 yılında kabul edilen ve sömürge döneminde köleliği düzenleyen “Kara Kanun” (Code Noir), resmen yürürlükten kaldırılmak için 2026 yılını bekliyor. Ülkede kölelik 1848'de kaldırılmış ve kanun fiilen geçerliliğini yitirmiş olsa da, Fransız parlamentosu ancak 2026'da kanunu resmen yürürlükten kaldırma kararı aldı. Bu gecikme, Fransa'nın sömürgecilik mirasıyla yüzleşme sürecindeki çelişkileri gözler önüne seriyor.
Kara Kanun Nedir?
Kara Kanun, 1685 yılında Kral XIV. Louis döneminde kabul edilen ve Fransa'nın denizaşırı sömürgelerinde köleliğe ilişkin kuralları belirleyen bir dizi yasadan oluşuyordu. Kanun, kölelerin hukuki statüsünü, sahiplerinin haklarını ve köle ticaretini düzenliyordu. Köleler, kanun nezdinde taşınır mal olarak görülüyor, mülkiyet hakları tanınmıyor ve aile birliği korunmuyordu. Kanun ayrıca kölelere yönelik sert cezaları ve kısıtlamaları da içeriyordu.
Kara Kanun, Fransız sömürgeciliğinin hukuki altyapısını oluşturan temel metinlerden biri olarak kabul ediliyor. Kanun, 18. yüzyıl boyunca ve 19. yüzyılın başlarında yürürlükte kaldı; ancak Fransız Devrimi'nin getirdiği eşitlikçi fikirler ve kölelik karşıtı hareketlerin baskısıyla 1794'te kölelik ilk kez kaldırıldı. Ne var ki Napolyon Bonapart, 1802'de köleliği yeniden tesis etti. Kölelik, nihayet 1848'de II. Cumhuriyet döneminde Victor Schœlcher'in çabalarıyla kalıcı olarak kaldırıldı.
1848'de Kaldırıldı Ama Resmen Yürürlükten Çıkarılmadı
Köleliğin 1848'de kaldırılmasına rağmen, Kara Kanun resmen yürürlükten kaldırılmadı. Yasa metni, hukuken geçerliliğini yitirmiş olsa da Fransız mevzuatında varlığını sürdürdü. Bu durum, yıllar boyunca hukukçular ve tarihçiler arasında tartışma konusu oldu. Kanunun sembolik varlığı, Fransa'nın sömürgecilik dönemiyle yüzleşmesinin önünde bir engel olarak görüldü.
Fransız parlamentosu, son dönemde yaptığı düzenlemeyle Kara Kanun'un 2026 yılında resmen yürürlükten kaldırılmasını kararlaştırdı. Bu karar, kanunun hukuken ortadan kalkması için atılan somut bir adım olarak değerlendiriliyor. Ancak 341 yıllık bir gecikme, Fransa'nın kölelik mirasıyla hesaplaşmasının ne kadar yavaş ilerlediğini gösteriyor.
Sömürgecilik Mirası ve Tartışmalar
Fransa'da kölelik ve sömürgecilik mirası, özellikle son yıllarda kamusal tartışmaların merkezinde yer alıyor. 2001 yılında kabul edilen Taubira Yasası, köleliği insanlığa karşı suç olarak tanımladı. Ancak bu yasa, sömürgeciliğin diğer yönleriyle ilgili tartışmaları tam olarak kapatmadı. Kara Kanun'un resmen yürürlükten kaldırılması, bu tartışmaların bir parçası olarak görülüyor.
Tarihçiler, Kara Kanun'un sadece hukuki bir metin değil, aynı zamanda ırkçılığın ve insan hakları ihlallerinin kurumsallaşmasının bir simgesi olduğunu vurguluyor. Kanunun 2026'da resmen kaldırılması, sembolik bir adım olarak nitelendiriliyor; ancak bazı kesimler, bu adımın çok geç kaldığını ve daha kapsamlı bir hesaplaşma gerektiğini savunuyor.
Fransa'nın denizaşırı topraklarındaki kölelik karşıtı hareketler ve sivil toplum kuruluşları, kanunun bir an önce yürürlükten kaldırılması için yıllardır kampanya yürütüyordu. Bu çabalar, parlamentonun 2026 kararında etkili oldu. Karar, aynı zamanda Fransa'nın uluslararası alanda insan hakları konusundaki tutarlılığına dair beklentileri de yansıtıyor.
2026'da Resmen Kaldırılacak
Fransız parlamentosunun aldığı karara göre, Kara Kanun 2026 yılında resmen yürürlükten kaldırılacak. Bu tarih, kanunun kabulünden tam 341 yıl sonrasına denk geliyor. Karar, kanunun hukuken ortadan kalkmasını sağlayacak ve Fransa'nın mevzuatında kölelik dönemine ait bir kalıntı bırakmayacak. Ancak kanunun fiilen 1848'den beri uygulanmadığı göz önüne alındığında, bu adımın daha çok sembolik bir anlam taşıdığı belirtiliyor.
Uzmanlar, bu tür sembolik adımların, toplumsal hafızada ve eğitimde kölelik mirasının daha fazla yer alması gerektiği yönündeki çağrılarla birlikte değerlendirilmesi gerektiğini söylüyor. Fransa'da kölelik tarihi, okul müfredatında ve kamusal anmalarda hâlâ yeterince yer bulmuyor; bu da kanunun kaldırılmasının ötesinde bir farkındalık çalışmasını gerekli kılıyor.
Sonuç olarak, Fransa'nın 341 yıllık Kara Kanun'u 2026'da resmen kaldırma kararı, ülkenin sömürgecilik ve kölelik geçmişiyle yüzleşme sürecinde bir dönüm noktası olarak görülüyor. Ancak bu gecikmeli adım, aynı zamanda Fransa'nın bu mirasla ilgili hâlâ kat etmesi gereken uzun bir yol olduğunu da hatırlatıyor. Kanunun kaldırılması, hukuki bir formaliteden öte, tarihsel sorumluluğun tanınması ve toplumsal belleğin güçlendirilmesi için bir fırsat olarak değerlendirilmeli.
