Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından hayata geçirilen Depozito İade Sistemi (DİS), 1 Temmuz 2025 itibarıyla tüm Türkiye genelinde uygulamaya alınıyor. Sistem kapsamında, depozitoya tabi ambalajlarını belirlenen noktalara iade eden vatandaşlar, her bir işlem için 1 TL kazanacak. Uygulama ile yılda yaklaşık 30 milyar liralık ekonomik katkı ve önemli çevresel fayda sağlanması hedefleniyor. Depozito sistemi, pet şişe, cam şişe ve alüminyum kutu gibi içecek ambalajlarını kapsıyor. İlk etapta 81 ilde belirlenen anlaşmalı market, kamu kurumu ve geri dönüşüm noktalarında işlem yapılabilecek.
Sistem nasıl işleyecek?
Depozito iade sistemi, tüketicilerin satın aldıkları ürünlerin ambalajlarını geri getirmesiyle çalışıyor. Her depozitolu ambalajın üzerinde, Sıfır Atık logolu, geri dönüşüm sembolü ve depozito bedelini gösteren bir barkod bulunacak. Vatandaşlar, bu ambalajları anlaşmalı toplama noktalarına teslim ettiklerinde, depozito bedeli olan 1 TL'yi nakit olarak alabilecek ya da alışverişlerinde kullanmak üzere hesaplarına yükletebilecek. Bakanlık yetkililerine göre, sistemin yaygınlaşmasıyla birlikte depozito bedeli zamanla artırılabilecek. Uygulama, geri dönüşüm oranlarını artırarak çevre kirliliğini azaltmayı ve ekonomiye önemli bir girdi sağlamayı amaçlıyor.
Ekonomik ve çevresel faydalar
Bakanlık verilerine göre, Türkiye'de yılda yaklaşık 20 milyar adet içecek ambalajı tüketiliyor. Bunların önemli bir kısmı doğada çöp olarak kalmakta. DİS ile toplanan ambalajlar geri dönüşüm tesislerinde ham maddeye dönüştürülecek. Bu sayede ham madde ithalatının azalması ve enerji tasarrufu sağlanması bekleniyor. Bakanlık, sistemin yıllık 30 milyar liralık ekonomik katkı sağlayacağını öngörüyor. Ayrıca, plastik atıkların doğada yok olma süresinin yüzlerce yıl olduğu düşünüldüğünde, çevre kirliliğinin önlenmesi açısından da uygulama büyük önem taşıyor.
Hangi illerde başlıyor?
Uygulama ilk etapta Türkiye'nin 81 ilinde eş zamanlı olarak başlatılacak. Toplama noktaları olarak büyük market zincirleri, belediyelerin belirlediği noktalar ve bazı kamu binaları kullanılacak. Vatandaşlar, depozito.gov.tr adresinden veya mobil uygulama üzerinden en yakın toplama noktasını öğrenebilecek. Ayrıca sistem, satın alma anında ürün fiyatına depozito bedelini ekleyerek çalıştığı için, tüketicinin cebinden ek bir para çıkmayacak; iade edildiğinde alınan ücret aslında tüketicinin kendi parası olacak.
Geçmişteki denemeler ve mevcut durum
Türkiye'de daha önce de depozito sistemi denenmiş ancak yaygınlaştırılamamıştı. 1990'lı yıllarda bazı içecek firmalarının cam şişeler için uyguladığı depozito sistemi, tüketici alışkanlıklarının değişmesi ve lojistik zorluklar nedeniyle sona ermişti. Yeni sistem ise dijital altyapı ve geniş katılımlı toplama ağı ile eski denemelerden ayrılıyor. Bakanlık, sistemin sürdürülebilirliği için denetim mekanizmaları ve cezai yaptırımlar da öngörüyor. Anlaşmalı olmayan marketlerde depozitolu ambalaj satışı yapılması durumunda idari para cezaları uygulanacak.
Uygulama, Avrupa Birliği ülkelerinde benzer sistemlerin başarılı örnekleriyle de paralellik gösteriyor. Almanya'da yıllardır uygulanan depozito sistemi, geri dönüşüm oranlarını yüzde 90'ın üzerine çıkarmış durumda. Türkiye'de de benzer bir başarı bekleniyor. Ancak uzmanlar, sistemin başarısının tüketici farkındalığı ve toplama noktalarının yaygınlığına bağlı olduğunu vurguluyor.
Son olarak, depozito iade sistemi, Sıfır Atık Projesi'nin en önemli ayaklarından biri olarak görülüyor. Bakanlık, 2025 sonuna kadar depozitoya tabi ambalaj kapsamını genişletmeyi ve tüm plastik, cam, metal ve karton ambalajları sisteme dahil etmeyi planlıyor. Bu adım, Türkiye'nin döngüsel ekonomi hedeflerine ulaşmasında kritik rol oynayacak.
