Galler, İskoçya ve Kuzey İrlanda başbakanları, Birleşik Krallık'tan ayrılma iradelerini ortaya koyan bir mutabakat zaptını Cardiff'te imzaladı. Üç lider, Westminster hükümetine çağrıda bulunarak ayrılık sürecini kolaylaştıracak yasal ve idari adımların ivedilikle atılmasını talep etti. Birleşik Krallık'ın geleceğine dair bugüne kadarki en somut ayrılık girişimi olarak değerlendirilen bu gelişme, ülke siyasetinde deprem etkisi yarattı.
Cardiff Zirvesi'nde Tarihi İmza
Galler Başbakanı, İskoçya Başbakanı ve Kuzey İrlanda Başbakanı, Cardiff'te düzenlenen ortak basın toplantısında mutabakat zaptını kamuoyuna duyurdu. Belgede, üç bölgenin Birleşik Krallık çatısı altında kalmasının artık sürdürülebilir olmadığı vurgulanırken, halkların kendi kaderini tayin hakkına vurgu yapıldı. Liderler, ayrılık sürecinin barışçıl ve demokratik yollarla yürütülmesi gerektiğinin altını çizdi.
Mutabakat zaptı, Westminster parlamentosuna yönelik üç temel talebi içeriyor: İskoçya'da bağımsızlık referandumu için yasal yetki devri, Galler'de özerklik yetkilerinin genişletilmesi ve Kuzey İrlanda'da İrlanda ile birleşme konusunda referandum düzenlenmesinin önünün açılması. Liderler, bu taleplerin yerine getirilmemesi halinde tek taraflı adımlar atabileceklerini de dolaylı olarak ifade etti.
Westminster'den İlk Tepkiler
Başbakanlık'tan yapılan ilk açıklamada, mutabakat zaptının "ciddi bir endişe kaynağı" olduğu belirtildi ancak doğrudan bir red yanıtı verilmedi. Westminster kaynakları, hükümetin hukuki seçenekleri değerlendirdiğini ve anayasal düzenin korunması konusunda kararlı olduğunu aktardı. Muhalefet partileri ise konuyu parlamentoya taşıyacaklarını duyurdu.
Uzmanlara göre, bu gelişme Birleşik Krallık'ın 1707'deki kuruluşundan bu yana karşılaştığı en ciddi birlik tehdidi. 2014'teki İskoç bağımsızlık referandumunda "hayır" oyu çıkmış olsa da, Brexit sonrası değişen dinamikler ve pandeminin bölgesel yönetimler üzerindeki etkisi, ayrılıkçı söylemi güçlendirdi. Galler'de bağımsızlık yanlısı hareket son yıllarda ilk kez ciddi bir kitlesel destek buldu; Kuzey İrlanda'da ise İrlanda ile birleşme fikri anketlerde tarihi zirveye ulaştı.
Arka Plan: Brexit'ten Bu Yana Artan Gerilim
Birleşik Krallık'ın 2016'daki Brexit kararı, bölgesel yönetimler ile Londra arasındaki ilişkileri derinden sarstı. İskoçya ve Kuzey İrlanda, AB'den çıkışa karşı oy kullanmıştı; Galler ise dar bir farkla ayrılığı desteklemişti. Brexit sonrası ticaret düzenlemeleri, Kuzey İrlanda Protokolü etrafındaki krizler ve pandemi döneminde alınan merkezi kararlar, bölgelerin kendilerini Westminster'da yeterince temsil edilmediği algısını güçlendirdi.
2014'teki referandumda "Hayır" kampanyası %55 oy alarak bağımsızlığı reddetmişti. Ancak o günden bu yana İskoç Ulusal Partisi (SNP) seçimlerde üst üste zafer kazandı ve bağımsızlık konusunu gündemin üst sıralarında tuttu. Galler'de Plaid Cymru, bağımsızlık çağrılarını daha yüksek sesle dile getirmeye başladı. Kuzey İrlanda'da ise Sinn Féin'in 2022 seçim zaferi, birleşme yanlısı hareketin siyasi ağırlığını artırdı.
Cardiff'teki zirve, bu üç bölgenin ortak bir strateji belirlemesi açısından bir ilk. Liderler, ayrılık sürecinin ekonomik, sosyal ve kültürel boyutlarını kapsayan ortak bir yol haritası üzerinde çalıştıklarını açıkladı. Mutabakat zaptında ayrıca, olası bir ayrılık sonrası sınır düzenlemeleri, para birimi ve vatandaşlık hakları gibi konularda ortak komisyonlar kurulması öngörülüyor.
Halkın Tepkisi ve Sokak Protestoları
Mutabakat zaptının duyurulmasının ardından Cardiff, Edinburgh ve Belfast'ta binlerce kişi sokaklara döküldü. Bağımsızlık yanlısı göstericiler, "Kendi geleceğimizi kendimiz çizeceğiz" sloganları attı. Ancak birlik yanlısı kesimler de karşı protestolar düzenledi; birçok kişi Birleşik Krallık'ın dağılmasının ekonomik istikrarsızlığa yol açacağı uyarısında bulundu.
Anket firmalarının son verilerine göre, İskoçya'da bağımsızlık desteği %52'ye yükselmiş durumda. Galler'de bu oran %40 civarında seyrederken, Kuzey İrlanda'da İrlanda ile birleşme destekçileri ilk kez çoğunluğu oluşturuyor. Uzmanlar, bu eğilimin devam etmesi halinde Westminster'ın referandum taleplerini ertelemesinin siyasi maliyetinin her geçen gün arttığını belirtiyor.
Ekonomik ve Uluslararası Yansımalar
Birleşik Krallık'ın dağılması ihtimali, sterlin üzerinde baskı oluşturdu. Londra borsasında bankacılık ve enerji hisselerinde sert satışlar görüldü. Uluslararası yatırımcılar, belirsizliğin uzaması halinde İngiltere'nin kredi notunun düşebileceği uyarısında bulunuyor. AB yetkilileri ise gelişmeleri yakından izlediklerini, ancak bu sürecin Birleşik Krallık'ın iç meselesi olduğunu açıkladı.
Öte yandan, İskoçya ve Kuzey İrlanda'nın ayrılması halinde bu bölgelerin AB'ye yeniden katılma olasılığı tartışılıyor. AB'nin genişleme sürecine ilişkin düzenlemeleri, ayrılan bir bölgenin otomatik olarak üyeliğe alınmasını öngörmüyor; ancak siyasi irade halinde hızlı bir müzakere süreci işletilebilir. Galler'in bağımsızlık durumunda ise AB üyeliği konusunda daha temkinli bir yaklaşım sergileyeceği düşünülüyor.
Bundan Sonra Ne Olacak?
Westminster hükümetinin önümüzdeki günlerde mutabakat zaptına resmi yanıtını vermesi bekleniyor. Hükümetin, referandum taleplerini reddetmesi halinde üç bölgenin yargı yoluna gitmesi veya tek taraflı bağımsızlık referandumu düzenlemesi gündeme gelebilir. İskoçya'nın 2014'teki referandum öncesinde yaptığı gibi, bu kez de İngiltere'den yasal onay almadan sandık kurma hazırlığı yaptığı iddia ediliyor.
Birleşik Krallık'ın dağılması, Avrupa'nın siyasi haritasını yeniden çizecek bir gelişme olacak. Ancak sürecin kolay ilerlemeyeceği kesin. Anayasal engeller, ekonomik bağımlılıklar ve Kuzey İrlanda'daki mezhepsel gerilimler, ayrılık yolunda önemli zorluklar oluşturuyor. Yine de Cardiff'teki imza, artık bu ihtimalin masa üstünde ciddi biçimde tartışıldığını gösteriyor.
