Suriye'nin kuzeyindeki Ayn el-Arab (Kobani) kentinde, terör örgütü DEAŞ'ın geçmişteki yoğun saldırıları sonucu harabeye dönen tarihi Gümrük Mahallesi, savaşın yıkıcı bilançosunu gözler önüne seren bir açık hava müzesine dönüştürüldü. Çatışmalarda kullanılan onlarca top, askeri mühimmat ve kullanılmaz hale gelen araçlar, bölgede sergilenerek ziyaretçilere savaşın acı yüzünü gösteriyor.
Savaşın İzleri Açık Havada
Gümrük Mahallesi'nde yıkılan binaların arasında kalan geniş bir alan, âdeta bir enkaz müzesi haline getirildi. DEAŞ'ın 2014-2015 yılları arasındaki kuşatması sırasında kullanılan top namluları, roketatarlar, mühimmat kutuları ve hurdaya dönmüş zırhlı araçlar, belirli bir düzen içinde yerleştirilmiş. Ziyaretçiler, bu enkazlar arasında gezerek savaşın ne denli yıkıcı olduğunu birebir gözlemleyebiliyor.
Bölge sakinlerinden 42 yaşındaki Ahmed Salih, "Burada sadece taş yığınları değil, anılarımız da yıkıldı. Çocukluğum bu mahallede geçti. Şimdi her köşede bir mermi kovanı veya bir top parçası görüyorum. Bu müze, yaşadıklarımızı unutturmamak için önemli" dedi. Salih, savaş öncesinde mahallede yaklaşık 200 ailenin yaşadığını, şimdi ise neredeyse hiç kimsenin kalmadığını sözlerine ekledi.
DEAŞ Kuşatması ve Sonrası
Ayn el-Arab, 2014 yılının Eylül ayında DEAŞ'ın geniş çaplı saldırısına maruz kaldı. Yaklaşık dört ay süren kuşatma boyunca kent, ağır bombardımana tutuldu. ABD öncülüğündeki koalisyon güçlerinin hava desteğiyle 2015'in başlarında DEAŞ geri püskürtüldü. Ancak geride kalan enkaz, kentin altyapısını tamamen çökertti. Elektrik, su ve sağlık hizmetleri hâlâ tam anlamıyla sağlanamıyor. Gümrük Mahallesi de bu yıkımın en somut örneklerinden biri olarak kaldı.
Yerel yönetim yetkilileri, bölgeyi "savaş müzesi" olarak koruma altına alma kararı aldı. Amaç, hem tarihi bir kayıt tutmak hem de gelecek nesillere savaşın bedelini göstermek. Müze alanında ayrıca çatışma sırasında hayatını kaybeden sivillerin anısına bir köşe oluşturuldu. Duvarlara asılan fotoğraflar ve isim listeleri, ziyaretçilere duygusal anlar yaşatıyor.
Uluslararası Ziyaretçiler ve Tepkiler
Açık hava müzesi, sadece bölge halkının değil, uluslararası gözlemcilerin de ilgisini çekiyor. Son aylarda Avrupa ve Orta Doğu'dan çok sayıda gazeteci, araştırmacı ve insan hakları savunucusu bölgeyi ziyaret etti. İnsan Hakları İzleme Örgütü (Human Rights Watch) temsilcilerinden biri, "Burada gördüklerimiz, savaşın sadece can kaybı değil, kültürel mirası da yok ettiğini gösteriyor. Gümrük Mahallesi bir zamanlar Osmanlı döneminden kalma yapıları barındırıyordu. Şimdi hepsi toz olmuş" ifadelerini kullandı.
Bölgede görev yapan bir BM yetkilisi ise mayın temizleme çalışmalarının halen sürdüğünü belirterek, "Enkaz arasında patlamamış mühimmat olabilir. Ziyaretçilerin rehber eşliğinde gezmesi gerekiyor" uyarısında bulundu. Yetkili, 2023 yılında bölgede 12 mayın patlaması vakası kaydedildiğini, bunlardan 3'ünün ölümle sonuçlandığını aktardı.
Savaşın Ekonomik ve Sosyal Maliyeti
Ayn el-Arab'ın savaş öncesi nüfusu 80 bin civarındaydı. DEAŞ saldırıları sonrasında bu nüfusun büyük kısmı Türkiye'ye ve Irak Kürdistan Bölgesi'ne göç etti. Geri dönenler ise yıkılmış evlerinde yaşam mücadelesi veriyor. Bölgede işsizlik oranı %70'i aşmış durumda. Tarım ve hayvancılıkla geçinen halk, savaşın yaralarını sarmaya çalışıyor. Gümrük Mahallesi'ndeki açık hava müzesi, bir yandan turistik bir cazibe merkezi olmayı hedeflerken, diğer yandan halkın acı hatıralarını canlı tutuyor.
Ekonomistlere göre, bölgenin yeniden inşası için en az 500 milyon dolar gerekiyor. Ancak uluslararası yardımlar yetersiz. BM verilerine göre, 2023'te Suriye'nin kuzeyine yapılan insani yardım miktarı bir önceki yıla göre %30 azaldı. Bu durum, enkazın temizlenmesi ve altyapının onarılmasını geciktiriyor.
Savaş Karşıtı Bir Sembol mü?
Açık hava müzesi, savaşın vahşetini göstermesi açısından önemli bir adım. Ancak bazı eleştirmenler, bu tür sergilerin savaşı estetize edebileceğini veya normalleştirebileceğini savunuyor. Psikolog Dr. Leyla Mamo, "Sürekli enkaz ve silah görmek, travma sonrası stres bozukluğu olan bireyler için tetikleyici olabilir. Müze gezileri sırasında psikolojik destek sağlanmalı" dedi. Yerel yönetim, bu eleştirileri dikkate alarak rehberli turlarda psikolog bulundurma kararı aldı.
Öte yandan, müzenin barış mesajı verdiğini düşünenler de var. Ziyaretçilerden biri olan 28 yaşındaki Elif K., "Burayı gezdikten sonra savaşın ne kadar anlamsız olduğunu bir kez daha anladım. Keşke hiç yaşanmasaydı" diye konuştu. Müzenin girişinde yer alan "Bir daha asla" yazısı, ziyaretçilere umut aşılıyor.
Sonuç olarak, Ayn el-Arab'daki bu açık hava müzesi, savaşın yıkımını gözler önüne sererken, aynı zamanda barış çağrısı yapıyor. Bölgenin yeniden ayağa kalkması için uluslararası desteğin artırılması şart. Aksi halde, enkaz sadece müze olarak değil, yaşayan bir kabus olarak varlığını sürdürecek.
