ABD ile İran arasında Orta Doğu'da tırmanan gerilimin ardından yeni bir diplomatik kriz yaşanıyor. ABD Başkanı Donald Trump, İran'ın doğrudan görüşme talebinde bulunduğunu iddia ederken, Tahran yönetimi bu iddiayı yalanladı. ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio ve Özel Temsilci Steve Witkoff'un Katar'ın başkenti Doha'ya gideceği duyuruldu. Ancak görüşmelerin hangi düzeyde ve hangi konuları kapsayacağı henüz netlik kazanmadı.
Trump'ın iddiası ve Tahran'dan yanıt
Başkan Trump, sosyal medya hesabından yaptığı açıklamada, "İran bize doğrudan görüşmek istediğini bildirdi. Biz her zaman diyaloğa açığız" ifadelerini kullandı. Ancak İran Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü İsmail Bekayi, bu iddianın gerçeği yansıtmadığını belirterek, "İran'ın ABD ile müzakere talebi yok. Bu tür iddialar psikolojik savaşın bir parçasıdır" dedi. Bekayi, İran'ın nükleer anlaşma ve bölgesel güvenlik konularında yalnızca uluslararası hukuk çerçevesinde hareket edeceğini vurguladı.
Doha'ya gidecek ABD heyeti
ABD Dışişleri Bakanlığı, Bakan Rubio ve Özel Temsilci Witkoff'un önümüzdeki günlerde Doha'ya gideceğini açıkladı. Heyetin, Katar Dışişleri Bakanı eşliğinde İranlı mevkidaşlarıyla dolaylı görüşmeler yapması bekleniyor. Katar, daha önce de ABD ile İran arasında ara buluculuk rolü üstlenmişti. Witkoff, daha önce İran'ın nükleer programı ve bölgedeki vekil güçlerine yönelik yaptırımlarda etkili isimlerden biri olarak öne çıkıyor.
Gerilimin arka planı
İki ülke arasındaki son gerginlik, Şubat ayında Suriye'de İran destekli milislerin ABD üssüne düzenlediği insansız hava aracı saldırısıyla tırmanmıştı. ABD, saldırıya karşılık olarak Suriye'deki İran hedeflerini vurmuştu. Son haftalarda ise İran'a ait savaş gemilerinin Kızıldeniz'de görülmesi ve Husi isyancılara silah desteği iddiaları gerilimi artırdı. ABD, İran'ı Yemen'deki Husilere tam destek vererek Suudi Arabistan ve BAE'yi tehdit etmekle suçluyor.
Analistler, Doha görüşmelerinin asıl amacının nükleer anlaşmanın yeniden canlandırılması olabileceğini belirtiyor. 2015 anlaşmasından Trump'ın 2018'de çekilmesiyle başlayan süreç, İran'ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerini hızlandırmasına neden olmuştu. Taraflar, Viyana'da yürütülen müzakerelerde istenen ilerlemeyi sağlayamamıştı.
Bölgesel dengeler
ABD-İran görüşmelerinin Doha'da yapılması, Katar'ın bölgedeki arabulucu rolünü pekiştiriyor. Katar, son yıllarda Afganistan barış süreci ve Gazze ateşkes görüşmelerinde de önemli bir merkez haline gelmişti. Ancak İran'ın bu görüşmelere nasıl yaklaşacağı belirsiz. Tahran, ABD'nin güvenilir bir müzakere ortağı olmadığını savunuyor. Öte yandan Suudi Arabistan ve BAE, İran'ın bölgesel faaliyetlerine ilişkin endişelerini yinelerken, ABD'den daha sert bir tutum bekliyor.
Uzmanlar, görüşmelerin başarısız olması halinde bölgede daha büyük bir çatışma riski bulunduğu konusunda uyarıyor. Hem İran hem de ABD, askeri yığınaklarını sürdürürken, diplomatik kanalların açık tutulması kritik önem taşıyor. Doha görüşmelerinin bir an önce somut bir takvime bağlanması bekleniyor.
İran'ın taleplerinin başında yaptırımların kaldırılması ve petrol ihracatının serbest bırakılması geliyor. ABD ise İran'ın nükleer silah üretmediğine dair uluslararası denetçilere tam erişim izni vermesini şart koşuyor. Bunun yanı sıra, İran'ın Hizbullah ve Hamas gibi örgütlere desteğinin sonlandırılması da masadaki diğer konular arasında. Taraflar arasında güven sorunu o kadar derin ki, her iki taraf da diğerinin niyetini sorguluyor.
Bir ABD Dışişleri Bakanlığı yetkilisi, "Doha'da yapılacak görüşmeler doğrudan olmasa bile bir diyalog başlangıcı olabilir" derken, İran tarafı ise şimdilik temkinli yaklaşıyor. Bekayi, "ABD'nin iyi niyetli olduğunu göstermesi için önce yaptırımları kaldırması gerekir" ifadelerini kullandı.
Gelişmeler, Orta Doğu'da tansiyonun düşürülmesine yönelik umutları artırırken, somut adımlar atılmadığı sürece krizin derinleşebileceği endişesi de sürüyor. Doha görüşmeleri, önümüzdeki haftalarda bölgesel güvenlik mimarisini yeniden şekillendirecek önemde bir test niteliği taşıyor.
